RETICH
APIUM-89
Kruisbloemenfamilie (Brassicaceae)
|
Rammenas/ Radijs/ Rettich/
Daikon |
Rettich/ Garden-Rettich/ Radieschen |
Radis cultivé |
RETICH APIUM + |
Raphanus sativus |
Garden Radish/ Radish |
Botanische naam
De geslachtsnaam ‘Raphanus’ stamt uit het Grieks en betekent zoiets
als knol of radijs. De soortnaam ‘sativus’ betekent wild.
De naam Radijs zou zijn afgeleid van zijn kleur, een woord voor
rood van Indo-Europese oorsprong, wat men in het Saksisch tegenkomt als ‘rude,
ruda of read’, of in het Sanskriet als ‘rudhira’, wat voor bloed staat.
De benaming rettich is afkomstig van het Latijnse woord
"radix" = wortel.
Botanie
Tot
het geslacht Raphanus horen onder andere de radijs en de rammenas. Hij wordt al vele duizenden jaren gekweekt, als winterharde
eenjarige. Het blad en de bloemen van rammenas lijken sprekend op die van de
radijs. De verschillen zijn
niet groot. Het verschil zit in de grond.
Uit
oude geschriften kan men ook niet altijd opmaken of het om radijs of rammenas
(raphanus sativus var. niger) gaat.
De radijs (Raphanus sativus var.
sativus) en de rammenas (Raphanus sativus var.
niger) behoren tot de familie van de kruisbloemigen
en zijn dus van dezelfde familie als al de koolgewassen (Brassicaceae).
Voor de vruchtafwisseling wordt deze dan ook best opgenomen in het
perceel van de koolgewassen en niet in het perceel van de wortelgewassen.
Onze radijs zou een kruising zijn van zeeradijs (R. maritimum) en
bv. R. rostratrus. Als de wortel
(hypocotyl = gedeelte van de stengel cat zich sterk verdikt) klein blijft,
spreekt men van radijs; wordt de grootte van een raap bereikt spreekt men van
rammenas.
A. De radijs (Raphanus sativus var. sativus)
Bij de radijs is het eetbare deel van de plant, een bol met wit
vlees; het is een deel van de gezwollen ondergrondse stengel net boven de
wortel (Latijn: radix) (opgezwollen hypocotyl). De schil heeft verschillende
kleuren. De rode kleur is het
meest bekend, maar er zijn ook varieteiten (rassen) met een roze, witte, grijze
of grijs-zwarte tint. De zwarte
radijs wordt in Frankrijk gewaardeerd voor céleri rémoulade. Andere varieteiten heben een
ovale vorm. Een grote, gele varieteit heeft een subtiele limoen smaak.
De bol van de radijs wordt meestal rauw gegeten. Bij het ouder worden gaat de radijs een
stengel vormen en gaat vanaf dat moment hard in kwaliteit achteruit. Taaiere
exemplaren worden ook wel gestoomd.
Het scherpe, peperachtige van de smaak kan verzacht worden door de rode
buitenkant af te pellen. Radijs
kan makkelijk voos (sponzig) worden als gevolg van waterontrekking door de
verdampende bladeren. Er zijn
echter rassen die weinig gevoelig zijn voor het voos worden. Als de knol gevormd is en in één keer
teveel water gegeven wordt kunnen de knollen gemakkelijk gaan barsten.
Radijzen bestaan er in verschillende
afmetingen; zwaardere exemplaren kunnen tot een kilo zwaar worden.
Velen onder ons kennen rammenas als de
zwarte winterrammenas, maar ook witte rammenas bestaat. De witte rammenas is in Azië zelfs één
van de basisingrediënten van de dagelijkse keuken en wordt er Daikon genoemd
Wilde radijs (rammenas) heeft een lange, dunne wortel.
B. Rammenas (Raphanus sativus var. niger)
Tot de rammenas variëteit behoren bekende namen als de zwarte
rammenas, de rettich en de daikon.
Rammenasachtigen hebben alle een meer of minder scherpe smaak. De zwarte rammenas ziet eruit als een
zwarte wortel en wordt ook winterrammenas genoemd omdat de wortel in de
wintermaanden verkrijgbaar is. Er
bestaat zelfs een ronde soort.
Zwarte rammenas smaakt erg scherp en omdat de scherpte komt van de
werkzaamste stof, mag men aannemen dat de werking van de zwarte rammenas beter
is.
Rettich is de Duitse benaming voor de witte zomerrammenas.
Deze witte wortel werd jaren geleden in Duitsland herontdekt en kreeg de naam
rettich, die overgenomen is door de Nederlanders. De benaming rettich is afkomstig van het Latijnse woord
"radix" = wortel. De
lengte van de wortels is 20-30 cm. Er worden zelfs rode, roze en bruine
rettichwortels gekweekt. Onder de
schil zijn de wortels altijd wit.
Rettich is vrij pittig van smaak.
De daikon is een Japans hybrideras van de rammenas. De plant groeit zowel bovengronds als
ondergronds veel sterker uit dan de gewone rettich. De rechte, witte wortels
hebben een lengte van 30-50 cm. De
daikon wordt veel in de Japanse keuken gebruikt. De daikon is iets milder van smaak dan de rettich Daikon
behoort tot de familie van de kruisbloemigen. In China worden ze al verbruikt sedert 400 voor Christus en
in Azië wordt er nog altijd zo'n 20 miljoen ton per jaar van geproduceerd. Het is dan ook één van de populairste
groenten in de Aziatische keuken.
De oorsprong van rammenas ligt
waarschijnlijk in Klein-Azië waar hij mogelijk als cultuurvorm is ontstaan. Uit
oude geschriften en oude afbeeldingen blijkt dat rammenas een cultuurgoed van
de oudheid was.
Radijzen behoren tot één van de oudste
cultuurplanten. In Egypte werden
ze al voor de tijd van de piramiden gebruikt. In China worden radijzen al
duizenden jaren geteeld. Bij de
Grieken en de Romeinen was de radijs een belangrijk voedergewas.
Uiteindelijk was de rammenas (wilde radijs) al bekend in het oude
Egypte ten tijde van de farao’s, rond 2000 v. Chr.
De Griekse historicus Herodotus schreef dat de arbeiders die aan
de piramides werkte kregen uitbetaald met radijzen, knoflook en uien.
Ook in het Oude Griekenland had de rammenas of radijs een
belangrijk, mogelijk zelfs religieuze status, zo stond hij afgebeeld op de
muren van de Apollotempel te Delphi samen met een zilveren kroot en een loden
koolraap.
De Romein Plinius de Oudere schrijft dat de rammenas of radijs een
belangrijke plant was in Egypte en dat de wortels opmerkelijk zoet waren.
Ook Dioscorides heeft wat over de plant te melden, hij zei dat
sommige de olie van de Radijs gebruikten als middel bij huidziekten, maar dat
de Egyptenaren het als spijsolie gebruikten.
Bereikte Engeland echter pas in het jaar 1548. Gerard noemt 5
variëteiten in 1597.
De
radijs komt waarschijnlijk uit Klein-Azië en werd honderden jaren voor Christus
al geteeld. De oudste soort is de rammenas. Bij ons kennen we sinds het eind
van de 16e eeuw lange witte radijzen. Vanaf de 18e eeuw worden hier ronde en
rode radijzen geteeld. In Europa wordt radijs gebruikt in salades, maar ook
gekookt is radijs heel lekker.
·
Cherry Belle alleen voor buiten
·
Ronde helderrode alleen voor onder glas
·
Ronde Rode Broei voor onder glas en buiten
·
Ronde Rode Broei en Vollegronds voor onder glas en buiten
·
Rota voor onder glas en buiten
Standplaats:
Zorg voor een kruimelige, vochthoudende bodemstructuur. De grond
hoeft helemaal niet zo diep bewerkt te worden. De teeltduur van radijs is immers beperkt. Radijs kan je wel gebruiken om tussen
andere gewassen te telen. Een
beetje schaduw in de zomer is voor radijs zelfs welkom.
Zaaien en planten:
Radijs kan gezaaid worden van december tot september. Van december tot half maart wordt onder
glas en daarna in de vollegrond gezaaid.
Niet dikker zaaien dan 300 tot 400 zaden per m2.
Bij vroeg zaaien duurt de teelt enkele maanden en bij zaaien in
maart ongeveer zes weken, terwijl in de zomer dit 3 tot 4 weken is.
Trek geultjes van 1 cm diep.
Verdeel hierin de zaadjes en streef naar een afstand van 2,5 cm. Je kan
ook dichter zaaien en later dunnen.
Wrijf de geultjes dicht en druk lichtjes aan met de hand of de onderkant
van een hak. De dag voor je gaat
zaaien kan je de te bezaaien plaats al eens goed begieten. In droge periodes
kan je afdekken met jute zakken of stukken stof en dan daarop water
gieten. Op die manier vermijd je
dat de grond toeslaat en zorg je er ook voor dat de grond enkele uren later
alweer niet uitgedroogd is. Wees
er wel op tijd bij om de afdekking te verwijderen, dit wil zeggen, van zodra
het eerste plantje bovenkomt. Doe
dit best 's avonds.
Bemesting:
Radijs hoeft geen aparte bemesting. Kunstmest is zelfs nadelig
voor de kiemende plantjes.
Verzorgingstips:
Geef radijs tijdig water indien nodig. Radijs die te lang moet groeien wegens water gebrek is taai
en smaakt te sterk door.
Ziekten en plagen:
Als je tijdig oogst is de kans op aantasting door ziekten en
plagen bijna onbestaande.
De radijs kan in de zomer aangetast worden door de maden van de
kleine koolvlieg. De maden vreten bruinkleurige gangen in de knol. Met
insectengaas kan deze aantasting voorkomen worden.
Zwarte vlekken op de knol worden veroorzaakt door de schimmel
valse meeldauw (Peronospora parasitica) en kan vooral in de
herfst optreden.
Oogsten:
Nogmaals: beter regelmatig wat te zaaien dan te lang van dezelfde
zaaiing te moeten oogsten. Radijsjes zijn op zijn best als ze jong zijn.
Bewaren:
Radijs is het lekkerst op de dag van oogst, maar u kunt ze best
een paar dagen in de koelkast bewaren. Radijs die is verpakt in zakjes blijft
langer vers dan radijs in een bosje.
Radijs kunt u het best bewaren door het lof te verwijderen en de
radijs vochtig in de koelkast te zetten. Op deze manier onttrekt het blad geen
vocht aan de radijs.
B. Teelt
van rammenas, daikon en rettich (Raphanus sativus var. niger)
Bodemeisen
Daikon of Rettich is een gewas dat geen hoge eisen stelt op gebied
van voedingstoestand, maar wel op gebied van de bodemtoestand zelf. Daikon heeft een penwortel en die
wortel moet vrij door de grond kunnen dringen en mooi recht en gaaf
groeien. Een goed en diep bewerkte
(30 à 40 cm), humeuze grond met een goede structuur en geen storende lagen is
een noodzaak. Ook heeft daikon
over zijn volledige groeiperiode veel water nodig. Beregenen in droge periodes is zeker aan te raden. Hoge temperaturen en droogte
veroorzaken voosheid en taaiheid.
Wat de daikon veel minder genietbaar maakt.
Een kwaliteitsproduct moet mooi recht, gaaf en glad zijn en
volledig cilindrisch van vorm. De
kop mag ook niet groen verkleuren. Strenge teeltafwisseling is hier belangrijk
en in die teeltafwisseling tellen andere kruisbloemigen zoals koolsoorten,
rapen, rammenas en radijs niet mee.
Na kruisbloemige gewassen blijven er gemakkelijk poppen van koolvlieg
achter en die zorgen al spoedig voor aantasting.
Teelttijdstip
Door gebruik te maken van rassen die ongevoelig zijn voor
schieters kan al vroeg in het seizoen daikon worden geteeld. Daikon zaait men ter plaatse, hoewel men
voor vroege teelt zou kunnen opkweken in de kas en later uitplanten. Als je dit doet onder afdekmateriaal
dan kan je al half juni daikon uit de vollegrond oogsten. Als je daikon onder
glas wil telen dan kies je best voor daikonsoorten van het Rex-type, in verband
met de korte groeiduur van deze soorten.
Voor de teelt in vollegrond wordt hoofzakelijk de lange, Japanse rettich
van het Minowase type gebruikt.
Men kan ter plaatse zaaien van april tot begin augustus. De vroegste zaaiingen (april-half mei)
moet men afdekken.
Zaaien
Daikon kan men in bedden telen (gemakkelijk voor teeltzorgen en
rooien) en als afstand tussen de rijen neemt men dan 27 tot 35 cm.
Men tracht de zaden zeer goed te verdelen zodat er geen dubbels
ontstaan. Het plantgetal moet rond de 15 per m2 liggen om uiteindelijk 12
wortels per m©˜ te oogsten. Met legt dus twintig tot vijfentwintig zaden per m2
al naargelang de zaaiomstandigheden. Men zaait op ongeveer 1 cm diepte
afhankelijk van de grondsoort. Na het zaaien kan beregenen nodig zijn en in
droge perioden is dit een oplossing voor een goed opkomst en plantbezetting.
Zodra de eerste echte blaadjes zich tonen zal men dunnen.
Een chemische onkruidbestrijding is niet steeds gemakkelijk. Men
moet kunnen vertrekken van een onkruidarme grond. Het is wenselijk om de grond reeds enige weken vooraf klaar
te leggen. Wanneer kort voor het
zaaien onkruid aanwezig is kan men dit nog doden door vooraf nog eens te
schoffelen. Mechanische onkruidbestrijding kan door hakken.
Koolvlieg
De gewasbescherming is vooral gericht op koolvlieg en chemisch
lukt dit vrij moeilijk. Bovendien is op de witte wortel elke aantasting
zichtbaar. Goede resultaten werden echter verkregen door afdekking met
insectengaas. Teeltafwisseling en direct na de zaai afdekken geven bijna 100%
bestrijding. Het gaas kost vrij
veel geld (30 tot 40 fr /m©˜) maar gaat lang mee en loont de moeite. Om zwaardere wortels te bekomen is het
aangewezen het gaasdoek al een tiental dagen voor de oogst weg te nemen. Op die manier wordt het loof wat
afgehard, wat ook ten goede komt aan de uitgroei van de wortel. Door het tijdig verwijderen krijgen de
randrijen nog wat ruimte om te herstellen, want onder het gaas komen ze in de
verdrukking.
Aardvlooien
Andere mogelijke dierlijke parasieten zijn aardvlooien en
eventueel mineervlieg. Aardvlooien kunnen in meerder gewassen
optreden. Vooral de onderste
bladeren vertonen vensters en later gaatjes. Deze worden veroorzaakt door de kleine metaal glanzende of
geel gestreepte,springende kevertjes.
De schade is alleen van belang wanneer aardvlooien direct bij opkomst in
grote aantallen actief zijn. Aantasting gebeurt vooral onder droge
omstandigheden. Mineervlieg heeft
normaal gezien geen kans als we gebruiken van insectengaas afdekking.
Bewaring
Daikon kan lange tijd bewaard worden in een koele omgeving, het
grootste probleem hierbij is de uitdroging. Het product krijgt hierdoor een
vaal uiterlijk. Ook de voosheid neemt toe gedurende de bewaring. En soms
ontstaan er zwarte vlekken op de wortel Rammenas en radijs zijn nauwe verwanten
op gebied van smaak en gebruik en daikon sluit daarbij aan.
Teeltschemas:
Rammenas
(Raphanus sativus var. niger)
Radijs
(Raphanus sativus var. sativus)
·
Bloemkleur: wit tot lila. Kruisbloemig.
·
Levert nectar en stuifmeel.
·
Geschikt voor alle grondsoorten.
·
Bloeit zes weken na zaaien.
·
Hoeveelheid zaaizaad 50 kg/ha.
·
Is tevens geschikt als groenbemester en om in te zaaien in
wild en vogelvoerakkers.
·
Goede bodemverbeteraar.
·
Zaaitijd: vanaf maart tot september.
Belangrijkste inhoudsstoffen zijn:
·
0,0025% zwavelhoudende etherische olie met glucobrassicine,
sinapine, allyl- en butyl-thiocyanaat (of allyl- en butylmosterolie), rafanol
(rafanolide), methylmercaptaan en glucoputranjivine
·
Suforafeen (raphanine) een stof met antibacteriële
eigenschappen
·
Enzymen (oxy- en peroxydasen)
·
Kleine hoeveelheden vitamine C en B
Medisch gebruikte delen: de wortel
Drogerij: Radix raphani
Genezende werking en gebruik van het kruid – weliswaal met
aarzeling – bij gal- en leverklachten. Het sap werkt galdrijvend en gaat ontstekingen in de
galwegen en steen- en gruisvorming tegen.
Opvallend is wel dat er in Zuid-Duitsland minder galblaasontstekingen
voorkomen dan in het noorden. Men
meent dit te verklaren uit het feit dat er in het zuiden meer rammenas en
radijs gegeten wordt. Het sap kan
men kant-en-klaar kopen, maar ook zelf bereiden.
Bij klachten over de spijsvertering perst men het sap uit de
knollen en drinkt het vers, al dan niet gezoet met honing. Dit drankje tempert winderigheid,
verlicht het gevoel vn een opgezette buit bij indigestie en verhelpt
ontstekingen, vooral aan de galwegen.
Bereiding van het sap:
Men kan de rammenas of de radijs gesneden en geraspt uitpersen met
een vruchtepers. Een kuur begint
met 100g daags. Het sap drinkt men
op de nuchter maag. Na enkele
dagen verhoogt men de dosis langzaam.
Tenslotte drinkt men in 4 porties 400 gram sap per dag. Hierna vermindert men weer tot 100 gram
per dag.
Radijs als huismiddel:
Ook in volksgeneeskunde geldt radijs (rammenas) als een werkzaam middel
bij gal- en leverkwalen. Men eet
de ongezouten wortels of drinkt het sap.
Het zouten van radijs en rammenas is weliswaar geliefd, maar toch
ongezond. Vaak geeft men het
middel ook tegen hoest, en radijs-honing-sap is populair. Het zou ook tegen kinkhoest werkzaam
zijn.
Radijs-honing-sap bereidt men zo:
Recept: hoestsiroop
in de winter
Rammenas leent zich bijv. uitstekend tot onvervaarde
hoestbestrijder.
Bereiding:
·
Vul een diep bord met schijfjes rammenas.
·
Strooi er bruine rietsuiker over en zet er een ander bord
bovenop (geen plastieken). Laat 24 uur trekken.
·
Zeef en doe de inhoud in een flesje. Bewaar dat op een donkere plek.
·
Kinderen krijgen 3 keer per dag een theelepel, volwassenen
drie keer een eetlepel.
Door het verlies aan etherische olie is de drogerij minder actief
dan de verse plant of het verse perssap.
Zwarte radijs vermeerdert de darmperistaltiek en bevordert aldus
de stoelgang (soms lichte diarree).
De gunstige invloed bij lever- en galklachten berust niet op een
rechtstreekse galdrijvende eigenschap maar op een indirect effect via de
darmbeïnvloeding. Waarschijnlijk
zet de tonifiërende werking (darmperistaltiek) zich verder ter hoogte van de
gladde musculatuur van de galwegen, hetgeen de gal gemakkelijker doet
afvloeien.
De indicatiegebieden van zwarte radijs zijn bijgevolg chronische
galwegstoornissen met dyskinesie van de galwegen en dyspepsiën met
obstipatie. Ook bij acute
galblaasontsteking mag men zwarte radijs als adjuvans aanwenden. Het gebruik moet enkele dagen tot weken
worden doorgevoerd, echter niet langer dan 1 maand.
Absint en artisjok oefenen een snellere galwerking uit. Zwarte radijs werkt langzamer. Alsint en artisjok worden ook toegepast
in meer acute gevallen waar een direct effect wordt gewenst. Absint en artisjok dienen eveneens gedurende
meerdere dagen te worden toegediend.
De etherische olie bezit antibacteriële en antimycotische
eigenschappen, en zou de samenstelling van de darmflora kunnen beïnvloeden.
Dosis:
Raphanus sativus var. nigra nebulisaat (1:35):50
mg nebulisaat per gelule, 3 tot 6 gelules per dag; meerdere dagen tot maximaal
1 maand zonder onderbreking.
Raphanus sativus niger M.T. (Ø) = 3 maal 40 druppels per dag.
Het verse perssap wordt gedurende enkele uren in de ijskast
bewaard. Tijdens deze bewaring
verdwijnt de bijtende smaakt. Men
nuttigt 3 tot 6 eetlepels per dag.
Toxiciteit en nevenwerkingen:
Deze zijn nauwelijks te verwachten. Allen mensen met een nogal gevoelige maag moeten wat
voorzichtig zijn.
De literatuur vermeldt geen toxische nevenwerkingen bij
therapeutische dosering. Sommige
personen ondervinden bij het innemen van zwarte radijspreparaten bepaalde
klachten bv. lichte diarree en maagirritatie. Deze personen kunnen beter gebruik maken van andere
galwerkzame planten zoals absint en artisjok.
De thiocyanaten kunnen in concurrentie treden met het jodium bij
de synthese van het schildklierhormoon.
Een licht strumigene bijwerking moet dus volledigheidshalve worden
vermeld;
Culinaire toepassingen
Rammenas vormt een langwerpige, grijze tot zwarte stengelknol, die
als groente wordt gegeten. Men
snijdt er schijfjes van en eet die onder andere op brood, bestrooid met wat
zout. Rammenas smaakt bitterfris.
100 gram verse radijs bevat:
·
14 KJoule (Kcal)
·
2 g koolhydraten
·
1 g eiwit
·
0,2 g vet
·
30 mg Calcium
·
2 mg Ijzer
·
0,05 mg B1
·
0,03 mg B2
·
20 mg C
Men kan de hele knolletjes eten, maar die smaken nogal scherp en
worden niet door iedereen gewaardeerd.
De scherpte verschilt overigens per ras en hangt mede af van de
grondsoort waarin de radijs wordt gekweekt. In kleigrond smaken ze sterker. Afhankelijk van het ras zijn de knolletjes rood, wit of
zwart, wat tal van mogelijkheden voor feestelijke versiering opent. Vaak worden de gesneden schijfjes of
kunstig ingesneden knollen als garniering gebruikt bv. bij visschotels en in de
Chinese keuken.
Recept: Bijgerecht voor 4 personen
Ingrediênten:
·
3 bosjes radijs,
·
150 gram jong belegen kaas,
·
2 hardgekookte eieren,
·
bieslook,
·
100 gram veldsla.
·
Voor de dressing: 6 eetlepels olie, 3 eetlepels azijn, 1
theelepel mosterd, peper, zout, snufje suiker.
Bereiding:
·
Maak de radijzen schoon, was ze en snijd ze in plakjes.
·
Snijd de kaas in lucifervorm (3 centimeter lang, 1/2
centimeter breed).
·
Snijd de gepelde eieren in plakjes.
·
Knip de gewassen bieslook klein.
·
Maak de veldsla schoon, was en droog het.
·
Bekleed een grote slabak met de veldsla en meng de overige
ingrediënten in het midden van de bak.
·
Maak de dressing door de ingrediënten goed te mengen en giet
deze over de salade van buiten naar binnen (voor een goede verspreiding). Schep het middengedeelte een keer goed
om.
Kulak fotoherbarium: Raphanus sativus
Nederlandse wilde planten: Raphanus sativus
Henriette’s plant herbarium: Raphanus sativus
Liber herbarium II: Raphanus sativus / Raphanus sativus niger
Den virtuella
floran: Raphanus sativus
Heilpflanzen: Raphanus
sativus
Heilfastenkur: Raphanus
sativus
Medicine worldwide: Raphanus
sativus
Herbari virtual de les Illes Balears: Raphanus sativus
Toil d’épices: Raphanus sativus