FENICULUM-66
Venkel - Foeniculum
vulgare
Schermbloemenfamilie -
Apiaceae
|
Venkel/ Bladvenkel/ Fienkel/
Finekum/ Foilli/ Hofvenneken/ Knolvenkel/ Roomse Venkel/ Russische Anijs/
Windzaad |
Fenchel/ Gemeiner Fenchel/ Wilder Fenchel/
Gewürzfenchel |
Fenouil commun/ Fenouil/ Aneth doux |
FENICULUM + |
Anethum feniculum/ Foeniculum vulgare/ Foeniculum capillaceum/ Foeniculum
foeniculum/ Foeniculum officinale/ Foeniculum panmoricum/ Meum foeniculum |
Common Fennel/ Fennel/
Bitter fennel/ Garden fennel/
Wild fennel |
Botanische naam en herkomst
De Romeinen noemden de plant al bij de huidige geslachtsnaam 'Foeniculum', wat 'hooi'
betekent (foenum), in de Middeleeuwen werd dit verbasterd tot
'Fanculum' en duidt op de fijnheid van de bladeren. De soortnaam 'vulgare' betekent 'gewoon', ter
onderscheid van andere venkelsoorten.
Het Griekse woord voor venkel is "marathon", omdat de Griekse overwinning op de Perzen bij de plaats Marathon plaatsvond in een veld vol venkel.
De oorsprong van venkel ligt in het Middellandse Zeegebied,
terwijl het nu overal op de wereld groeit, met name in Egypte, India en het
verre Oosten.
Oude Chinezen
en Hindoestanen gebruikten venkel als remedie tegen slangenbeten en het
verdrijven van schorpioenen.
In de Middeleeuwen hing men takjes venkel aan de deur om zich zo te
beschermen tegen duivelse invloeden.
De grootste
gebruikers van venkel zijn de Italianen die het verwerken in diverse
sauzen. De bekendste toepassingen
zijn pizzasaus en peperoni. Sinds het gebruik op de pizza bekend is geworden is
het gebruik van venkel in de Verenigde Staten verdubbeld.
Toen de Portugezen Madeira ontdekten, noemde ze de plaats waar ze aan land kwamen "Funchal" naar het Portugese woord voor venkel; "funcho", vanwege de geur van venkel die daar veel groeide.
Geschiedenis
Bij de Oude Grieken speelde Venkel een zekere rituele rol. Zo
droegen de deelnemers aan de Attische mysteriën o.a. kransen van Venkelloof.
Volgens een Griekse mythe maakte de Titaan Prometheus, tegen de wil van de
goden, de mens met vuur bekend.
Hij stal het uit de Olympus, de verblijfplaats der Goden, en bracht het
gloeiende kooltje verpakt in een Venkelstengel, tot bij de mensen, de reactie
van de Oppergod Zeus was niet mals: Prometheus werd door Hephaestus
vastgeketend aan de Kaukasus, en elke dag kwam er een gier om zijn lever op te
eten, die 's nachts weer aangroeide, uiteindelijk doodde Heracles de gier en
mocht Prometheus terug de Olympus binnen komen.
Voor de uitwinding van de lucifers kwam het volgende gebruik nog
wel voor in Griekenland als verre herinnering aan de voorafgaande mythe,
Venkelstengels van ongeveer vijf voet lang en drie duim breed, werden ingepakt
in wat harde schors. Het hart van
de stengel bestond uit wit merg, dat na uitdrogen als tondel diende, en
langzaam opbrandde zonder schade aan de bast te veroorzaken. Op deze manier bracht men vuur van de
ene plaats naar de andere. Venkel
werd gecultiveerd door de Romeinen als een aromatische groente en voor het
geurige zaad. De Romeinse
gladiatoren gebruikten venkel als stimulerend middel, en succesvolle
gladiatoren werden met het kruid gekroond. Plinius de Oudere had zoveel vertrouwen in de medicinale
kwaliteiten van het kruid, dat hij het voorschreef in niet minder dan 22
recepten, hij had zelf geobserveerd dat slangen die net verveld waren zich
tegen de plant aanwreven.
Dioscorides noemde de plant 'marathron', volgens hem
bevorderde zowel de zaden als het groene kruid de melkvorming, ook beschouwde
hij het als een urinedrijvend middel, en was het volgens hem ook een antigif
tegen slangenbeten. Net als veel
andere aromatische Schermbloemigen werd Venkel beschouwd als een antidemonisch
middel. in de Angelsaksische 'negenkruidenzegen' worden kummel
en venkel als zeer machtige kruiden gezien. in de Middeleeuwen werd venkel
samen met Sint-Janskruid en andere kruiden gebruikt tegen hekserij en andere
kwade invloeden. Het werd veel
gegeten tijdens de vastenmaand bij gezouten vis. Tijl Uilenspiegel kreeg wat
venkel als geboortegeschenk om de duivel te helpen verjagen. Het was in deze periode een echt
huismiddel.
Dodoens prees venkel uitgebreid in zijn
kruidenboek anno 1554 voor de melkvorming, bij pijn in de nieren, als
menstruatiebevorderend kruid, als diuretisch middel etc.
Botanie
Een overblijvende of tweejarige plant
uit de Schermbloemenfamilie, kan een hoogte van twee meter bereiken. Komt
oorspronkelijk uit het Middellandse Zeegebied en kan in Nederland als
moestuinplant gekweekt worden; is ook verwilderd. Ook in Amerika wordt de plant gekweekt.
Uit een stevige wortel groeit een ronde, fijngegroefde en
fijgestreepte, holle stengel, die 1 tot 2 meter hoogte kan reiken en in het
bovenste deel vertakt. De bladeren
zijn drie - tot viervoudig geveerd en eindigen in tere, blauwgroene, bijna draadvormige
slippen. Er zijn lange bladscheden die aan de top mutsvormig zijn (onderscheid
met dille). De veelstralige
schermen van wijd uitstaande,goudgele bloemetjes worden drukbezocht door
insecten, die ieder twee zaadjes produceren. De onbehaarde groenachtige tot bruingele zaadjes zijn
ovaalvormig en ongeveer 6 tot 10 mm groot. De venkelplant lijkt wat uiterlijk betreft enigszins op de
dilleplant. De ovaalronde zaden
bezitten ribben, aanvankelijk zijn ze blauwgroen, maar veranderen later in
grijs. De gehele plant heeft een
lekkere aromatische geur die heel kenmerkend is. Bloeitijd: juni tot september. De vruchten zijn langvormig tot eivormig en
ongevleugeld. Alle plantedelen
geuren aromatisch.
Binnen de soort Foeniculum vulgare is een verdere onderverdeling
mogelijk.:
* Foeniculum
vulgare,
subsp. Piperitum - ezels- of pepervenkel, die vooral op Sicilië
wordt aangetroffen. Het zaad heeft een scherpe (bittere) smaak.
* Foeniculum
vulgare,
subsp. Capillaceum - tuinvenkel. Hiertoe behoren de volgende
variëteiten:
* vulgare
- wilde venkel.
* dulce
- zoete of kruidige venkel, die vooral in Frankrijk geteeld wordt voor
zaadwinning. Het zaad heeft een zoete, anijsachtige smaak.
* azoricum
- dit is de enige variëteit die "bollen" vormt en als groente wordt
gegeten. Hierbij maakt men van oorsprong onderscheid tussen: Bolognese venkel
met korte, brede, vlezige bladstelen die rauw zoals bleekselderij kunnen worden
gegeten en Florentijnse venkel met bladstelen die 10 cm lang en 5 tot 6 cm
breed zijn. Deze worden vooral gekookt gegeten. Dat is de venkel van Florence,
de finocchio van de Italianen
Venkel ziet eruit als een knol, maar is in werkelijkheid een
samengegroeide laag van verdikte bladscheden van de plant. Eigenlijk zouden we
dus moeten spreken over 'bolvenkel'. Venkel behoort tot de familie van de
schermbloemigen, waartoe heel wat bekende groentesoorten behoren. Kervel,
selderie, wortelen, pastinaak, peterselie zijn de bekendste. Dille, het
kruid dat eveneens tot deze familie behoort lijkt uiterlijk heel goed op
venkel, maar heeft een holle stengel. Bij venkel is de stengel gevuld.
Teeltwijzen
Venkel is zo één van die groenten die je beter teelt in zomer en
najaar. Alhoewel dit door de opkomst van verbeterde rassen stilletjes aan
een minder groot probleem wordt, zal venkel toch nog altijd de neiging hebben
om te bloeien als je de teelt vroeg aanvat. Als je vroeg uitzaait, doe dit dan onder glas. Koude opkweektemperaturen stimuleren de
bloemvorming.
Vroege teelt : zaaien onder warm glas vanaf begin maart. Daarna
verspenen in potjes en na een opkweekperiode van ongeveer vier weken uitplanten
op 30 cm x 30 cm. Beter is nog om rechtstreeks in potjes te zaaien. Dan
wordt de kans op doorschieten nog kleiner. Oogsten kan dan vanaf juli. Kies
voor deze teelt een geschikt, modern ras.
De klassieke herfstteelt wordt ter plaatse gezaaid vanaf juni tot
half-juli. Venkel zaaien op een plantenbed is geen goed idee. het
uitplanten van de losse planten veroorzaakt een groeistilstand met bloemvorming
tot gevolg. Hier kun je wat ruimere rijen nemen, zodat de afstand uiteindelijk
45 x 25 cm is (het aantal planten (8-9 planten per m2) blijft
hetzelfde).
Knolvenkel heeft zo ongeveer tachtig tot honderd dagen nodig vanaf
de kieming totdat de bol groot genoeg is om te oogsten
Het teeltschema van knolvenkel.
Standplaats
Venkel wordt bij voorkeur op een vochthoudende, humeuze zand- of
lichte zavelgrond geteeld. Kies ook een zonnige plaats. Zorg voor een bodem met vrij hoge pH
(6-7). Vermijd venkel te telen na een andere schermbloemige. Vermijd ook venkel
te telen na een sterk bemest gewas.
Het blijkt dat venkel op sommige groenten een negatieve invloed
kan hebben. Er wordt in ieder geval afgeraden om venkel dicht bij tomaten,
paprika en aardappelen te planten.
Ook boontjes zouden een slechtere groei vertonen dichtbij venkel. Sommigen gaan zelfs zo ver venkel uit
de groentetuin te weren en eventueel in de kruiden- of siertuin te telen.
Venkel in de siertuin is trouwens nog niet zo'n gek idee. De
verfijnde bladvorm en de mooie bloeiwijzen maken venkel een goede plant voor de
mixed-border. Venkel in de groentetuin is best te combineren met
slasoorten, witloof, radicchio, groenlof, kortom alle planten van de
samengesteldbloemigen.
Bemesting
Venkel vraagt een grond met eerder weinig stikstof maar met een
ruime kalium en magnesiumvoorziening.
Zeker op lichte gronden is kalium heel belangrijk. Net zoals bij wortelen is hier
ook verse mest uit den bozen. Bij
het ter plaatse zaaien strooien we ook geen kunstmest, dit kan de kiemplantjes
doen verbranden. Gebruik liever
wat gedroogde organische mest die je goed door de grond mengt. Een goede voorraad bemesting zou kunnen
zijn 100 gram per m©˜ onder de vorm van een organische meststof met
samenstelling 6-7-8 samen met 50 gram patentkali om toch voldoende kalium ter
beschikking te stellen. Wegens de
bemestingseisen wordt venkel veelal geteeld op het perceel van de
wortelgroenten.
Watergift
Venkel kan slecht tegen droogte en daarom is regelmatig water
geven bij dit gewas erg belangrijk. Verder is regelmatige water geven
gedurende de bolvorming gunstig voor bolvorming en productie.
De groei van het gewas en de ontwikkeling van de bollen dient zo
gelijkmatig mogelijk te verlopen.
Daarom zijn zeer warme zomers ongunstig en koele, niet te natte zomers
voordelig voor het gewas.
Plagen en ziekten
Verder moet je er rekening mee houden dat konijnen extra
aangetrokken worden door de typische smaak van venkel. In gebieden met veel konijnen kan een
extra afscherming zijn dienst bewijzen.
Wortelvlieg kan ook venkel aantasten. Gelukkig wordt in dit geval niet het eetbare gedeelte
aangetast. In dat opzicht kan de schade dus nog meevallen. Je kan dezelfde
maatregelen nemen als bij de wortelteelt.
Bij ter plaatse zaaien wordt de aantasting soms wat groter dan bij de
vroege teelt met voorgekweekt plantmateriaal. De planten staan immers langer buiten.
Uien/sjalotten/prei/bieslook/afrikaantjes zijn planten die de
wortelvliegaantasting misschien wat kunnen temperen. Ook is venkel nogal
gevoelig voor sclerotinia. Vooral een ter grote stikstofvoorraad in de
bodem en een dichte stand bevorderen de ziekte. Op de rottende bol ontstaat witwollig schimmelpluis met
daarin zware bolletjes, dit zijn de sclerotiën ( verdroogde schimmeldraden die
jarenlang in de grond kunnen overblijven om later plots weer actief te worden.)
Oogst en bewaring
Oogst de knolvenkel als ze een tennisbal groot zijn, een
goed gewicht schommelt tussen de 200 en 300 gram. Te grote bollen kunnen
barsten en worden al snel te vezelig en taai. Vanaf begin november kunnen we de herfstteelt nog wat
beschermen tegen de vorst door af te dekken met stro. als het strenger begint
te vriezen moeten de knollen geoogst worden. Je kan ze nog enkele weken
op een koele plaats bewaren.
Eventueel kan je ze, net als andijvie, overplanten in een serre.
Oogst en bereiding van de vruchten (zaaddeeltjes)
Daar de vruchten op het veld- en evenmin
aan een zelfde plant – gelijktijdig rijpen, kan men niet in een keer
oogsten. Geoogst wordt dus in
gedeelten. Dat moet uiteraard met
voorzichtigheid gebeuren. Alleen
de rijpe vruchten worden geplukt.
Deze zijn dan ook van betere kwaliteit dan de vruchten die men krijgt
door het gewas te maaien en de dorsen.
Na het drogen vallen de vruchten vaak uiteen in de beide vruchtdeeltjes.
Signatuur
De aromatische geur verwijst naar een
werking via het zenuwstelsel, de gele bloemen duiden op een werking via en op
de spijsvertering. De zeer smal
geveerde blaadjes wijzen op een ontkrampende werking. De gele bloemen zijn een indicatie voor een werking op de
spijsvertering. Astrologisch valt
het onder Mercurius en staat het in het teken van de Maagd.
Medisch gebruikt plantendeel: FRUCTUS FOENICULI
NB. Het kruid en de
wortel werder vroeger eveneens aangewend.
Men gebruikt de zaden wanneer deze rijp zijn in de herfst, drogen
in de schaduw. De wortel wordt
opgegraven in de lente (maart-april), men kan deze gebruiken voor de Ø , net
als de zaden, de zaden kan men ook als thee gebruiken. Er bestaat ook een etherische olie van
venkelzaden.
·
Etherische olie (2 tot 6%)
Samenstelling:
-
fenchon (12,3 tot 22 %)
-
alfa-pineen (1,8 tot 4,8 %)
-
limoneen (1,5 tot 2,5%)
-
transanethol (50 tot 70 %); gelijkt daarom sterk op
anijsolie
·
Vette olie (12 tot 18 %)
Samenstelling:
-
petroselinezuur (60 %)
-
oleïnezuur (22 %)
-
linolzuur (14%)
-
palmitinezuur (4 %)
·
Cumarinen
·
Eiwit en suiker (begeleidende stoffen qua werking)
Belangrijkste
inhoudsstoffen van de wortel zijn:
·
Etherische olie (6%, de belangrijkste inhoudsstoffen van de
olie zijn anethole en fenchone); gelijkt om die reden op anijsolie.
·
Vette olie
·
Albumine
·
Zetmeel
·
Etherische olie
·
Vette olie
·
Albumine
·
Suiker
Medicinale toepassingen
Venkel is op de eerste plaats een carminativum en vervolgens een
mild expectorans.
De etherische olie prikkelt de darmmusculatuur. Daarom wordt venkel vaak aan laxantia
toegevoegd om de gelijkoptredende darmatonie tegen te gaan. Venkel is nuttig bij anorexie,
winderigheid (flatulentie) en aerofagie.
Het is eenminder krachtig darminativum dan komijn maar bezit een
aangenamere smaak zodat het vaak geassocieerd wordt met andere carminatieva
zoals komijn en anijs.
Uitstekend middel om de maag en de ingewanden te ontspannen, terwijl
het de spijsvertering en de eetlust stimuleert. Krampjes bij baby's en een riekende adem.
Venkel is een goed smaakcorrigens in samengestelde thees en is
nuttig bij zuigelingendyspepsie en –diarree. De smaak is aangenaam en de zuigeling neemt zodoende
gelijktijdig vocht in. Ook de
darmkrampen en de winderigheid worden gemilderd.
Door de aanwezigheid van kaliumzouten
bezit venkel diuretische eigenschappen.
Venkel is een secretomoticum en een expectorans. Venkel heeft een kalmerend effect op de
bronchiën en verzacht de hoest;
wordt om deze reden veel toegevoegd aan hoestsiropen. Als slijmoplossend middel wordt het nog steeds in de kindertherapie
toegepast bv. venkelhoning.
Vooral bij oogaandoeningen.
De thee kan ook gebruikt worden voor conjunctivitis
(oogbindvliesontsteking), of ontstekingen van het ooglid (blepharitis), dan als
kompres.
Een decoct (venkelwater) wordt gebruikt in de volksgeneeskunde bij
oog- en ooglidontstekingen (blefaritis, conjunctivitis met ooglidzwellingen) en
als gorgelmiddel.
Venkel verhoogt de melktoevloed, uitwendig stilt de etherische
olie reumatische - en spierpijnen.
Homeopathische toepassingen:
Het homeopathisch ‘Foeniculum’ geldt als goed middel tegen gebrek
aan eetlust, opgeblazen gevoel en windzucht, hoest, astma, verhoging van de
melksecretie en als oogmiddel. De
potentie D1 tot D3
zijn de meest gebruikte doseringen. Meermalen daags 5 tot 10 druppels.
Dosis:
Foenicul. Vulg. Pulvis: 0,5 tot 1 g, 2 tot 3 maal per dag.
(maagstimulans, expectorans, galactogogum)
Foenicul. Vulg. Fructus: infuus: 5 g per tas heet water, 10
minuten laten trekken; men drinkt één tas na elke maaltijd.
Foenicul. Vulg. Tinctura: 1 tot 5 g per keer.
Foeniculum vulg. M.T. (Ø) = 3 maal 40 druppels per dag.
Foenicul. vulg. Essentia: 1 tot 10 druppels op een suikerklontje.
Toxiciteit en nevenwerkingen:
De literatuur vermeldt geen toxische bijwerkingen bij het gebruik
van therapeutische doseringen van venkelvrucht.
De etherische olie is een weinig irriterend en hoge dosissen tasten het zenuwstelsel
aan; ze kunnen epileptiforme convulsies, tremor, excitatie en hallucinaties
veroorzaken. In lagere dosering
werkt de vlugolie stimulerend en verhoogt hij de salivatie en de
lichaamstemperatuur.
-
Carminatief kruidenmengsel
-
Melksecretiebevorderende formulering
-
Species galactopaeae
-
Venkelsiroop
-
Venkelhoning
Vaak neemt men een mengsel met anij en
karwij, samen met venkel voor hun carminatieve eigenschappen.
Gaat goed samen met Karwij, Dille en
Fenegriek voor klachten van de spijsvertering. Voor de melkvloed combineert het met Anijs en Dille. Voor de bronchiën samen met Zoethout,
Klaproos, Heemst, Kaasjeskruid e.d.
Recepten:
·
1 flinke theelepel fijngestampte
venkelzaden overgieten met 1/4 liter kokend water
·
Na 10 minuten afzeven
·
Dagelijks 2 tot 5 tassen, gezoet met honing.
·
Thee voor de maag en tegen opgeblazenheid in ongezoete thee beter.
·
De thee is ook voor oogspoelingen te gebruiken, maar dan met een gelijke
hoeveelheid vooraf gekookt water verdund.
·
In veel theemengsels tegen maag- en darmklachte, gal- of leverkwalen en
bij lente- en herfstkuren is venkel een van de samenstellende delen.
·
De etherische olie wordt ook nog tot hoestdran, zogenaamde
‘windzuchtdrank’ en tot venkelhoning verwerkt.
·
Een infuus maken van kopje kokend water en een tl gerst
·
Deze vloeistof filtreren en er een handvol venkelblad aan
toevoegen
·
Dit alles koken
·
Wanneer de vloeistof is verdampt, de bladeren uitspreiden op
verbandgaas
·
Dit kompres warm, maar niet te heet aanbrengen op de
borsten.
·
130 gr Venkelzaad op een liter water
·
Zeven
·
De drank verdeeld over de dag drinken.
·
150 gr Venkelzaad gedurende 10 dagen laten macereren in een
liter Madeirawijn
·
Zeven en op de fles bewaren.
·
25 gr in de zon gedroogde Venkelwortel 20 minuten koken in
een liter water
·
Zeven
·
De vloeistof in drieën verdeelt over de dag drinken.
·
Ook bij darmgassen.
·
Driemaal daags een kopje van een decoct van 100 gr
Venkelzaad op een liter water
·
Deze vloeistof ook gebruiken om de mond te spoelen.
·
Een handvol venkelblad koken in weinig water
·
Wanneer het water verdampt is,
·
De bladeren warm, maar niet te heet, aanbrengen op de
aandoening.
Culinaire toepassingen
Venkelzaad wordt gebruikt als inmaakkruid voor augurken, komkommers, uitjes en haring. Duitsers gebruiken het in brood, ander gebak en koek. Engelsen in de soep en Spanjaarden gebruiken het in bakkerijen. Venkelzaad wordt ook gebruikt in de Chinese keuken. In Europa wordt het veel gebruikt in en bij visgerechten, zowel voor de smaak als garnituur. Venkel als groente (een speciale venkelvariëteit) is ook heerlijk.
Overige toepassingen
Om het huis geteeld, geeft venkel bescherming. Een stuk venkel in de linkerschoen zal
teken beletten in je benen te bijten.
Venkel wordt ook opgehangen aan deurposten en in ramen om boze
geesten te weren, de zaden kunnen ook gedragen worden voor dezelfde doeleinden.
Venkel wordt ook gebruikt in zuiveringssachets en in helende mengsels.
Na het nuttigen van een maaltijd bevordert venkel de spijsvertering
en verfrist het de adem.
Henriette’s plant photos: Foeniculum vulgare
Liber herbarium II: Foeniculum vulgare
Heilpflanzen: Foeniculum vulgare
Medicine worldwide: Foeniculum vulgare
Herbari virtual de les Illes Balears: Foeniculum vulgare
Poder natural: Foeniculum vulgare
Plantes sauvages: Foeniculum vulgare
Afbeeldingen
met google: Foeniculum vulgare