BERTRAM-18
Bertram – Anthenis pyrethrum
Anacyclus pyrethrum
|
Roomse Bertram/ Afrikaanse
Pyrethrum/ Atlasmadeliefje/ Akarkaraplant/ Marokkaanse kamille/ Roze kamille/
Speekselkruid/ Vuurkruid Duitse bertram |
Römische Bertramswurzel/ Marokkokamille/ Bertram/ Speichelwurz/ Zahnwurz/
Franzosenwursel/ Deutsche Bertramswurzel |
Pyrèthre officinal/ Pyrèthre d'Afrique/
Salivaire Pyrèthre d’ Allemagne |
BERTRAM + |
Anthemis pyrethrum/ Anacyclus pyrethrum/
Anacyclus depressus/ Anacyclus freynii/ Matricaria pyrethrum/ Pyrehtrum radix/ Radix
pyrethri romani/ Radix pyrethri veri Anacyclus officinarum/ A. pyrethrum/ Pyrethrum
germanicum/ Radix pyrethri germanicii |
Pyrethrum root/ Pellitory root/ Pellitory/ Pellitory of Spain/ Spanish
c(h)amomile/ Mount atlas daisy/ Pyrethrum/ Herb of immortality/ Roman
pellitory/Algerian pellitory/ Longwort/ Mayweed/ Akarakara/
Akarkara/ Aquarqarha/ Akkirakaram/ Akkalkara/ Akkarakaram German pellitory/ Pellitory |
Botanische naam
Bock
geeft deze plant (‘Anacyclus pyrethrum) de naam Speichelwurz (speekselkruid);
verwijst duidelijk naar een van de kenmerken van de wortel die in de mond
actief de speekselklieren stimuleert.
De
naam pyrethrum is opgebouwd uit 2 griekse woorden die vuur (feuer) en hevig
(haüfig) betekenen verwijzend naar de brandende smaak van de wortel.
Bertram
zelf vindt men terug in het hoogduits onder de benamingen ‘perchtram’ en
‘perichtrawen’); in het middelduits: ‘berchthram’, ‘brecht’ en ‘pertram’; in
het middelnederlands: ‘berdram’ en ‘bertramkrut’. Uiteraard spreekt Hildegard in haar geschriften over
bertram. Cordus heeft het over
Geiferwurz (venijnkruid) en Tabernaemontana spreekt over de ‘spaanse
maagdbloem’ of ‘spaanse meter’.
De
geslachtsnaam ‘Anacyclus’ beter ‘Ananthocyclus’ ontsluiert zijn betekenis
vanuit de drie ingesloten griekse woorden die in volgorde betekenen: ‘ohne
(zonder)’, Blume (bloem) of blüthe (bloesem of bloei) en Kreis (cirkel of
kring), duidend op de zovele vormeloze bloempjes wetende naar verluid dat de
randbloemen slechts vrouwelijk of onvruchtbaar zijn.
Men
weet niet of Dioscorides, Salvaria en Plinius de Oude gewag reeds maakt van
bertram; zeker is wel dat de west-afrikaanse wortel ‘Sandasab’ geciteerd door Constantine,
en groeiend in Ihn Baita (1220) verwijst naar Anacylus pyrethrum alsook al de
arabasche woorden: ‘Alkulkara’, Haq’rcarcha’ en ‘Aaqarqarla’.
In
1600 wordt de roomse bertram teruggevonden in duitse en nederlandse
tuinen. Tragus heeft hieruit een
selectie beschreven, ééntje met een grotere en dikkere wortel, zonder kruipende
stengels; deze worden de stamouder of stammoeder van de duitse bertram
genoemd. Ofschoon diegenen
die om de Londense markt onder die naam vehandeld werden in 1724 langer en
dunner en freel eruitzagen nooit een commercieel handelsartikel zal worden
onder die vorm.
Meer
recent (1930-1970) werd het verbouwd om de productie van het natuurlijk
pyrethrine in de regio Ruanda-Bukavu(Kivu) in Congo en in Kenya.
Botanie
A.
Anacyclus Pyrethrum
Anacyclus Pyrethrum, het Atlasmadeliefje dat ook vaak moederkruid
wordt genoemd en ook al zeer lang in gebruik is bij Arabische, Europese en
Aziatische artsen.
Het kruid is afkomstig uit Noord Afrika uit de hooglanden in
Marocco en Algerijë (vnl. de hoogten tussen 500 en 1000 meter); van daaruit
verspreid over het ganse Middellands Zeegebied via Spanje, Syrië, Arabië (ook
in cultuur) tot uiteindelijk India, Nepal en het Himalyagebied via de
handelsroutes.
Een overblijvende, kruipende plant.
Zeer fijngeveerd blad, groen met zilverenglans. Net boven het blad verschijnen de
margrietachtige bloeiwijzen: geel hartje met witte kroonlintbloemen. De bloemhoofdjes bestaan meestal
uitsluitend uit straalbloempjes.
Aan de achterzijde zijn deze roze.
De kruidachtige plant wordt 10 tot 45 cm hoog. Een rotsplantje met in de late lente witte, aan de onderkant
rode bloemhoofdjes met de kroonblaadjes in een straal, als kamille. De blaadjes zijn zeer fijn
gestructureerd.
BOTANISCHE KENMERKEN.
-
Lange wortel, spoelvormig.
-
Talrijke stammen, vertakt, pubescent (behaard).
-
De basis gaat pinnatifide weg, sessiele(zittende)
stambladeren.
-
Elke stengel draagt één grote bloem.
-
De bladeren zijn zacht, alternerend en geveerd met diep ingesneden
segmenten.
-
De randbloemen zijn straalbloemen, pistillate, wit bovenaan
en purperachtig langs onder; de bloemen van de schijf (het hartje) zijn geel,
tubulair (buisvormig), 5-getand.
-
Vrucht=vlakke akene, gevleugeld; korte pappus
Pyrethrum, of pellitory, wortel
(Pyrethum, U.S.P.), wordt verkregen uit Pyrethrum Anacyclus, DC. (N.O.
Compositae), een kleine inheems plant uit Algerije; de plant wordt verzameld in
de herfst en gedroogd.
Deze vaste plant gelijkt sterk gelijkend
op kamille, heeft liggende stengels voor een gedeelte van hun lengte alvorens
zich op te richten. De
harde, compacte wortel is onvertakt en spoelvormig; is bijna cilindrisch en
zeer lichtjes gedraaid; 5 tot 10 cm lang (de grootte ongeveer van een pink) en
ongeveer 12 mm dik; de diameter
vermindert naar het uiteinde toe; ook vaak naar de kroon toe waar een bosje van
grijsachtige haren gewoonlijk kan worden gezien (met soms bladresten bij de
bovenkant, en bezet met weinig of geen haar die eruit zien als worteltjes). Het worteloppervlak
is uiterlijk bruin, gerimpeld met heldere zwarte vlekken en in de lengte diep
doorgroefd. De wortel is
taai maar breekt toch na een korte ruk;
De tamelijk dikke schors plakt aan het lichtbruine hout, gescheiden door
de heel dunne cambiumlaag.
De transversale doorsnede toont een radiale wortelstructuur bestaande
uit smalle geelachtige houtwiggen die met witachtige medullaire stralen
afwisselen. Talrijke gele of bruine olieklieren (resinekanalen) komen zowel in
de schors als in de medullaire stralen voor. De wortelopbrengsten geeft 4 tot 6 % as (droge stof). Zeer lichte maar kenmerkende geur en de
smaak is aanvankelijk licht, maar daarna voortdurend scherp en bijtend en
telkens een bijzondere tintelende sensatie in mond en keel achterlatend; en het
veroorzaakt een overvloedige
stroom van speeksel.
De wortel van Corrigiola
telephiifolia (Illecebraceae)
wordt soms aangetroffen bij aankoop van pyretrumwortels; die vervalsing is niet
te herkennen aan haar wortel want deze gelijkt er te sterk op uitgezonderd haar
wrattige uitstulpingen dichtbij de wortelkroon; bovendien vindt men bij een
doorsnede van de wortel drie tot vier concentrische cirkels en is de wortel
verstoken van die specifieke scherpe, bijtende smaak eigen aan bertram- of
pyrethrumwortels.
B. Anacyclus
officinarum (Pyrethrum germanicum)
Uiterlijk is de wortel grijs van kleur en
half zo dik als bij Anancyclus pyrethrum in omvang afnemend naar het lagere
eind (filiform) ; is lang gecultiveerd nabij Maagdenburg en in Saksen
(Duitsland) maar is afkomstig van Algerije en Marocco zoals Anacyclus pyrethrum
(wordt uiteraard ook zo vernoemd).
Ze is ook verbreid in Scandinavië, de Nederlanden en Rusland.
Bladeren en bloemen gelijken op Anacyclus
pyrethrum. De wortel is smaller en
is meer pungent (meer brandend, waarschijnlijk omdat ze verser kan bekomen
worden en ook iets meer etherische oliën bevat).
Ook deze wortel kende zijn vervalsingen
zoals Achillea ptarmica (wilde bertram), Sonchus oleraceus (gewone melkdistel)
en Anacyclus pseudopyrethrum.
Belangrijkste inhoudstoffen zijn:
-
Een zeer bijtende harsachtige
substantie, twee bijtende oliën
-
Pyrethrine geextraheerd door ether
(kristallijn, bitter met brandende smaak), welke ontbindt in piperidine door
reactie met alcoholische KOH. De meeste parenchymcellen zijn rijk aan inulines
(35% van de wortel).
-
As, niet meer dan 5%.
ACTIE EN GEBRUIK.
Bijna uitsluitend gebruikt als sialagogue
in hoofdpijn, neuralgic en reumatische affecties van het gezicht, tandpijn, enz.,
of als lokale stimulans in verlamming van de tong of de keel, of ontspanning
van uvula. Medicinale werking is identiek als Anacyclus pyrethrum maar de
algemene dosis bij het kauwen is het dubbele nl. 2 tot 4 gr (30 tot 60 korrels)
OFFICIËLE BEREIDING.
Tinctura Pyrethri (20 per cent.)
Uitwendig gebruik.
P.
umbelliferum schijnt ook te worden gebruikt (Pyrethrum dat volgens Dioscorides
een schermbloemige is).
Paardebloemwortels en de wortels van
Corrigiola littoralis (Illecebraceae) worden vaak genoemd als Anacyclus
pyrethrum vervalst wordt bij de handelaars.
Planten:
Planten kan in de herfst worden gedaan, maar de beste tijd is op
het eind van april. Om het even
welke gewone goede grond is geschikt, maar de beste resultaten worden verkregen
bij goed gedraineerde grond met leemachtige structuur verrijkt met organische
mest.
Vermeerdering:
De vermeerdering kan geschieden op drie manieren: door zaad, door
scheuren van wortels en plant en door wortelstekken.
Zaaien gebeurt in februari of maart. De zaailingen worden
uitgedund en laat een ruimte van 5 tot 8 cm tussen de planten. Uitplanten vroeg in juni (30 x 60 cm)
op hun vaste stek in het veld, liefst op een regenachtige dag. De zaailingen
zullen zich snel zetten (goed inwortelen). Het wieden gebeurt nog met de hand
in het begin ( schoffelen zou de kleine plantjes nog kunnen verwonden en schade
toebrengen).
Bij scheuren worden de planten in maart of in andere periodes op
voorwaarde dat de wortels heel actief zijn (opzuigend sap, in actieve
groeiperiode) met een scherpe spade verdeeld in drie of vijf vrij grote
stukken.
De wortelstekken zouden van de jonge spruiten moeten worden
gemaakt die opschieten vanaf de basis van de plant. Best is een hiel (een stuk) van de oude plant mee te nemen
wat het inwortelen en schieten sterk zal bevorderen. Zij kunnen op elk ogenblik
vanaf oktober tot mei worden opgenomen. Best is het blad in te korten tot
ongeveer 7 à 8 cm bij het moment van het planten in het daartoe bestemd klaarliggend
bed. De grond is licht en
zandig. Stamp de planten
goed aan met grond zodat ze stevig vastzitten en geef goed water. Schaduwnetten
bij te zonnig weer is noodzakelijk voor het bewortelen.
Ook deze vaste plant schuwt natte
plaatsen in de winter.
Bewaring:
De wortel van pyrethrum (Anacyclus
pyrethrum) worden best bewaard in strak gesloten containers liefst met een paar
druppels chloroform of koolstoftetrachloride eraan toegevoegd om insectenplagen
te verhinderen
Gebruikt plantendeel is de wortel: RADIX
PYRETHRI ROMANI OF RADIX PYRETHRI VERA
PS.:
Ook de bloemen en het kruid worden soms gebruikt (volksgebruik)
De wortels bezitten stimulerende en huidprikkelende eigenschappen.
Het is een aromatisch kruid dat speekselklieren en weefsels stimuleert.
(Vandaar de aanwezigheid in sommige tandpastaformuleringen).
Als kauwmiddel of als mond- en gorgelmiddel bij tandpijn
(eventueel in combinatie met kamferchlorform), mondaandoeningen, monddroogte
(speekseltekort) en tongverlamming.
De wortel van dit
kruid is een waardevolle sialogogue (speekselbevorderend). Het wordt vaak
gebruikt als tonicum voor het
zenuwstelsel; is ook een
hulp bij de spijsvertering (bertram als keukenkruid).
Andere toepassingen omvatten een behandeling voor epilepsie,
verlamming, hemiplegia, en voor pijnlijke keel en amandelen. Sommige
herboristen beweren zijn nut bewezen te hebben bij diabetes-patienten.
Culpepper vertelt ons dat bertram één van de beste kruiden is om
de hersenen die groeien te zuiveren; het is zeker niet alleen goed voor ague
(koorts type malaria) en voor de vallende ziekte (epilepsie) maar is een
uitstekende goedgekeurde remedie voor lethargie (slaapzucht). Opgesnoven poeder van het kruid of de
wortel (uiteraard via de neusgaten) veroorzaakt niezen en vermindert
hoofdpijn. Het bertrampoeder
verwerkt in een zalf met varkensreuzel neemt de blauwe plekken weg die zijn
veroorzaakt door slagen of vallen en helpt zowel bij gout als heupjicht - een
gebruik dat nu verouderd is.
Dosis:
Bereidingen: poeder, pillen, pasta en in tonic.
1. Poeder: Blaas Pellitory
combination herbal powder in
de neus voor epilepsie.
2. Pillen: 1 tot 5 grs. of Pellitory
Combinatie Pil wordt aan kinderen gegeven voor overirritatie,
geprikkeldheid van de zenuwen,
karakterile woedeuitbarstingen, wisselde gemoedsbuien, stimuleren van
hun alertheid en waakzaamheid, pijnlijke tanden, diarree, kolieken en
braken.
3. Churna (Pasta): Neem 6 korrels (0,4 g) of Akara
Karabhadi Churna voor impotentie en chronische klachten in en rond het
nierbekken (chronische darmklachten).
4. Tonic: Kook 35 grs. in water. En geef het als drank aan diabetes patienten.
5. Algemene dosis: 1 tot 2 g (15
tot 30 korrels, gemiddeld 20 korrels of 1,3 g)
6. Moedertinctuur: radix pyrethri M.T.(Ø)=20 tot 30
druppels per dag
Moedertinctuur: TINCTURA PYRETHRI B.P.
·
Pyrethrumwortel in poedervorm (Nr 40)
20 delen
·
Alcohol (70 percent.), voldoende om te
produceren tot 100 delen.
·
Voeg 15 delen van de alcohol aan de
drug toe om het te bevochtigen en het filtreringsprocédé te voltooien.
Moedertinctuur: TINCTURA
PYRETHRI U.S.P.
·
Tinctura Pyrethri, U.S.P.-
Gelijkaardig aan B.P.
·
Maar gemaakt met alcohol (95 per
cent.).
Bereiding:
·
Neem 200 gr. bertrampoeder nr. 40 [ 7
ozs. 1 oz= 28 grs.];
·
alcohol, een voldoende hoeveelheid om
1000 cc (1 liter) te maken
·
Bevochtig het poeder met 150 cc.
alcohol; macereer 24 uren; breng het stevig aan in een cilindrische percolator
en giet er geleidelijk alcohol op
tot 1000 cc wordt verkregen van het tinctuur (U.S. P.).
·
Deze bijtende tinctuur heeft een
bruin-gele kleur en wordt melkachtig/opalescent wanneer het in contact met water
wordt gebracht.
In de homeopathie: tegen reuma en
neuralgieën. Bevordert de
speekselvorming.
Het inwendig gebruik van
bertrampreparaten is sterk slijmvliesirriterend en kan gastroenteritis
veroorzaken.
Uitwendig gebruik van het kruid op de huid prikkelt de
zenuwuiteinden, veroorzaakt roodheid en huidirritatie en geeft daarbij een
warme en brandende gewaarwording.
Overdosissen kan irritation geven te wijten aan de mucus-membraan
-stimulerende karakteristieken van de alkamiden in het kruid.
Natuurlijk pyrethrine als insecticide
Pyrethrum wordt bereid uit de bloemen van een chrysantensoort die
in Afrika groeit (Chrysanthenum Cinerariaefolium). Pyrethrum heeft een aantal zeer voortreffelijke
eigenschappen. Het valt in direct
zonlicht binnen een paar uur spontaan uiteen in onwerkzame verbindingen. In diffuus daglicht binnenshuis kan dat
enkele weken duren, maar we blijven er niet tot in lengte van jaren mee zitten,
zoals het geval is met een aantal andere bestrijdingsmiddelen.
Nepal ontdekt commerciële waarde van kruiden
„Geneeskrachtige planten zijn in”
De handel in kruiden uit de Himalaya is de laatste jaren fors
toegenomen door de groei van de Indiase farmaceutische en parfumindustrie en de
explosieve groei van internationale bedrijven die zich toeleggen op
natuurproducten. Het straatarme Nepal profiteert van die ontwikkeling. Maar
sommige geneeskrachtige kruiden gaan al sterk achteruit.
Hoog in het bergdorpje Marpha, in een appelboomgaard die uitkijkt
over het woelige water van de Kaligandakirivier, lijkt de medicinale
akarkaraplant (Anacyclus pyrethrum) zich goed aan te passen aan het droge,
koele klimaat. Pratap Singh Rana knielt neer bij een rijtje planten die normaal
thuishoren in de gematigde woestijn in Marokko. Hij betast de bladeren en de
bloemen, controleert de wortels en knikt tevreden.
Rana is opzichter bij de vestiging van het landbouwbedrijf Dabur
Nepal in Mustang, een bergdistrict in het noordwesten van Nepal. Volgend jaar
hoopt hij veel akarkarawortels te oogsten. De akarkara is een nieuw maar
populair gezondheidsmiddeltje in de ayurvedische geneeskunde. Als het
experiment slaagt, wil het bedrijf de plant op grote schaal gaan kweken. Op die
manier kan het duizenden dollar besparen omdat het de plant niet meer hoeft in
te voeren. De plaatselijke boeren hebben meteen ook een extra bron van
inkomsten.
De dorpelingen van Marpha hebben ongeveer 50 hectare grond aan
Dabur Nepal verhuurd. Het bedrijf wil daar een verscheidenheid aan bedreigde
geneeskrachtige planten kweken die worden gebruikt in de ayurvedische en
Tibetaanse geneeskunde, onder andere ook medicinale rabarber en Himalaya-taxus
(Taxus baccata).
Keerzijde
„Geneeskrachtige planten zijn echt in”, zegt Caroll Dunham, die
onderzoek naar en de ontwikkeling van kruidenproducten verzorgt voor Wild
Earth, een klein privé-bedrijf dat zij samen met haar partner Laiku Lama
uitbaat. Zeven jaar geleden gingen
zij heel bescheiden van start. Vandaag leveren zij producten aan The Body Shop
en brengen ze ook een eigen scala kruidenproducten op de markt.
Dunham had het in het begin allerminst gemakkelijk en worstelde
met onbetrouwbare transportvoorzieningen, gebrek aan knowhow en
verwerkingsproblemen. Vandaag loopt het allemaal iets vlotter. Wild Earth werkt samen met een aantal
groepen die vrouwen een inkomen willen bieden en mikt op vrouwelijke klanten
uit de hogere middenklasse. Het
verkoopt geparfumeerde kussentjes, amuletten, kruidenzepen en elixers, allemaal
mooi verpakt en met een verhaal erbij. „Kennis van de markt is ”, zegt de
antropologe, die nu ondernemer is.
Maar het feit dat Nepal deel gaat uitmaken van het ingewikkelde en
groeiende wereldwijde netwerk voor het plukken, leveren en verwerken van
kruiden, heeft wellicht ook een keerzijde. Sommigen vrezen dat de natuurlijke hulpbronnen daardoor
onder druk zullen komen te staan.
Maar dokter Tsampa Ngawang, een ”amchi” ofwel beoefenaar van de
traditionele Tibetaanse geneeskunde, verheugt zich over de samenwerking tussen
de inwoners van Marpha en Dabur.
„De dorpelingen bekommeren zich nu ten minste om de duurzaamheid van hun
project, ook al is dat enkel om economische redenen.”
„Sommige plantensoorten in bosgebieden lopen wellicht gevaar door
onwetendheid, een te intensieve pluk en een toename in de commerciële handel.
Deze soorten moeten we zeker beschermen”, zegt dokter Ngawang. Net als vele
anderen is hij ervan overtuigd dat de kruidenhandel, als die meteen wordt
gereguleerd, op lange termijn een pijler van de Nepalese economie kan worden.
Hij biedt de plaatselijke bevolking de kans een inkomen te verwerven en zal ook
buitenlandse investeringen aantrekken – ook al een stimulans om inspanningen te
leveren voor het natuurbehoud.
Makelaars
Sinds 1995 probeert Dabur de toevoer van geneeskrachtige planten
op lange termijn veilig te stellen. In de hoogtechnologische kwekerij in
Kathmandu, de enige serre in Azië voor het kweken van geneeskrachtige planten,
kweekt Dabur elk jaar 3 miljoen zaailingen van twintig soorten, waarvan er acht
bedreigd zijn. Het bedrijf verkoopt die zaailingen aan boeren tegen kostprijs
en moedigt hen aan die op te kweken.
Daarna koopt het de planten terug en worden ze afgehard in een
schaduwkas. Vervolgens gaan ze op transport naar kwekerijen in het hele land,
onder andere in Mustang.
In het district Mustang zijn naar schatting 470.000 gezinnen
betrokken bij het plukken van geneeskrachtige planten, met een jaarlijkse
exportwaarde van 24 tot 80 miljoen euro. De directeur van de Vereniging voor
Natuurbehoud en Ontwikkeling in Humla, Chhakka Bahadur Lama, stelt: „Makelaars
zijn onze vriend en vijand. Zij geven ons geld voor de planten die we plukken.
Maar zij vragen ons ook nieuwe soorten, die in trek zijn op de markt. Het
verzamelen van die planten, zonder de nodige kennis, kan schadelijk zijn voor
de natuur.”
In 1994 begon de vereniging de bevolking voor te lichten over het
beheer van de planten uit het woud, vooral medicinale planten die al eeuwen een
bron van inkomsten vormen. Groepen van woudgebruikers bepalen nu welke soorten
wanneer en in welke delen van het woud mogen worden geoogst en geven de planten
ook de tijd zich te herstellen en te groeien. Deze gebruikersgroepen houden ook
de prijzen in de hand bij de verkoop aan tussenpersonen en beheren de inkomsten
uit het plukken van de planten.
Henriette’s plant info: Anacyclus pyrethrum / Anacyclus officinarum
Liber herbarium II: Anacyclus pyrethrum / Anacyclus officinarum
An illustrated herbal: Anacyclus
pyrethrum
Mount
atlas daisy: Anacyclus
pyrethrum
Google:
Anacyclus
pyrethrum / Anacyclus
officinarum